Η Ζήλια αφηγείται το ψυχικό και πολιτισμικό κόστος μιας ιστορικής αλλαγής. Ακουμπάει στα πρώτα χρόνια της σοβιετικής οικοδόμησης, επιχειρώντας να συλλάβει τη στιγμή κατά την οποία ένας κόσμος πεθαίνει και ένας άλλος γεννιέται. Ευτυχώς αυτό συμβαίνει με πολύ τόλμη κι ακόμα περισσότερο χιούμορ.
Πρόκειται για μια σύγκρουση των δύο, ένα διπλό ιδεολογικό μανιφέστο. Από τη μία πλευρά στέκεται ο Αντρέι Μπάμπιτσεφ, διευθυντής της βιομηχανίας τροφίμων, άνθρωπος της δράσης, της οργάνωσης και της προόδου. Είναι ο εκπρόσωπος μιας νέας εποχής που ονειρεύεται να αναδιαμορφώσει την καθημερινότητα από την αρχή: να καταργήσει την οικιακή κουζίνα, να οργανώσει τη μαζική σίτιση, να κάνει τη ζωή αποτελεσματικότερη, «καθαρότερη», «συλλογικότερη». Από την άλλη βρίσκεται ο αφηγητής μας, ο συμπαθής αντιπαθέστατος Νικολάι Καβαλέροφ, ένας άνεργος, ευαίσθητος, μεθύστακας και βαθιά ανασφαλής νέος. Θυμίζει σε πολλά σημεία τους «κλασσικούς» ήρωες, αλλά δοσμένος με περισσότερο χιούμορ, τυλιγμένος γύρω από έννοιες της ντροπής, παρά της απόλυτης οικονομικής εξαθλίωσης που συνήθως οδηγεί σε απίθανα υπαρξιακά βάθη. Ο Αντρέι περισυλλέγει από τον δρόμο τον Νικολάι και τον φιλοξενεί στο σπίτι του. Θα περίμενε κανείς ευγνωμοσύνη, αλλά αντί γι’ αυτήν, γεννιέται η ζήλια. Το μυαλό στην αρχή πάει στον έρωτα, αλλά τελικά πρόκειται για τη ζήλια με το Ζ κεφαλαίο και όρθιο: Ο Καβαλέροφ φθονεί από τα μύχιά του προς κάθε κατεύθυνση του βίου του Μπάμπιτσεφ και φυσικά όλα όσα ο δεύτερος συμβολίζει. Ο Καβαλέροφ δημιουργεί δονκιχωτικές μάχες τις οποίες αδέξια χάνει και ταπεινώνεται- κάποιες φορές φαντασιακά, κάποιες άλλες πολύ πραγματικά.
Ο Olesha χτίζει ένα σύμπαν όπου η ζήλια εκτός από απλό ανθρώπινο ελάττωμα καταλήγει να ναι φιλοσοφική θέση: ο Καβαλέροφ ζηλεύει έναν ολόκληρο κόσμο που δεν τον χρειάζεται πια και τους «καινούριους» ανθρώπους (τους προσαρμοστικούς) που μοιάζουν να έχουν βρει θέση στην Ιστορία, ενώ ο ίδιος αισθάνεται ένα (νεαρό αλλά νεκρωμένο) απομεινάρι του παρελθόντος. Η σπουδαία απόφαση του Ολέσα είναι ότι δεν παρουσιάζει τη ζήλια ούτε ως ηρωική αντίσταση ούτε ως γελοία κακεντρέχεια, αλλά ως την πρασινωπή ουσία που ρέει εντός του ανθρώπου, ταυτόχρονα. Ο Καβαλέροφ είναι συχνά αξιολύπητος, ναρκισσιστής και αυτάρεσκος, ταυτόχρονα, όμως, είναι ο μόνος που συνεχίζει να υπερασπίζεται κάτι που η νέα εποχή φαίνεται να θεωρεί περιττό: τη φαντασία, την αμφιβολία, την ατομική ευαισθησία. Και τέλος πάντων, μάχεται για το ιδεώδες του.
Εάν η αφήγηση ήταν μια σύγκρουση ανάμεσα στο παλιό και το νέο / στο καλό και το κακό, πιθανό να κατέληγε κουραστικό, αντί αυτού όμως το ενδιαφέρον και αστείο πικαρικό παραμύθι ενός ελαττωματικού, αλλά με τον τρόπο του, δίκαιου Καβαλέροφ, καταφέρνει να ισορροπήσει καλά τα πράγματα. Εξάλλου, επίσης ο Αντρέι δεν είναι τέρας· είναι μάλιστα καλοκάγαθος, γενναιόδωρος και συχνά αφελής. Βέβαια δεν είναι ούτε σωτήρας. Η πίστη του στην πρόοδο (και την εξευγενισμένη επιβίωσή του) αποκτά κάτι το κωμικό όταν μετατρέπεται σε ενθουσιασμό για νέα είδη λουκάνικων (τι σύμβολο ε!). Ο νέος σοβιετικός κόσμος εμφανίζεται γεμάτος αισιοδοξία, μάλλον υπερβολική αισιοδοξία, ενώ από την άλλη πλευρά, οι αντίπαλοί του νομίζουν πως είναι ρομαντικοί ήρωες επειδή ακριβώς είναι «αποτυχημένοι», ονειροπόλοι, τεμπέληδες κι άνθρωποι που συχνά προτιμούν να θρηνούν τον κόσμο που χάνεται παρά να προσπαθήσουν να καταλάβουν τον κόσμο που έρχεται ή να γίνουν μέρος του με οποιονδήποτε τρόπο.
Ο Olesha επίσης ανυψώνει το κείμενο πέρα απ’ όλα, χάρη στο ύφος του. Το άγχος για το «τέλος του κόσμου» καταλήγει με κάθε σοβαρότητα να γίνει ρομαντικό, μιας και τα αντικείμενα έχουν αποκτήσει προσωπικότητα, τα σκηνικά ονείρου χορεύουν, τα έπιπλα, οι καθρέπτες και οι εκρήξεις φαντασίας και θριάμβου του, πείθουν πως ο κόσμος που χάνεται είναι πανέμορφος, ως τοπίο και συνήθειες, εντός κι εκτός των ανθρώπων. Η παραληρηματική λογική σωματοποιεί την ταχυκαρδία και την αστάθεια του Καβαλέροφ όπου ο αναγνώστης παρέα του παριστάνει τον πιστό ιπποκόμο του, από τη μια βρίζοντας, από την άλλη γελώντας.
Εάν έπρεπε το όλο έργο να χωρέσει σε μια ερώτηση, θα την έθετα ως εξής: Σε έναν κόσμο που το έδαφος τρέμει και οι κανόνες αλλάζουν, ποιος θα διαφυλάξει το όμορφο περιττό;
«- …πιστεύω πως μια ολόκληρη σειρά ανθρώπινων συναισθημάτων απειλείται με αφανισμό…
– Για παράδειγμα; Τα συναισθήματα…
– …της συμπόνιας, της τρυφερότητας, της περηφάνιας, της ζήλιας, της αγάπης – με μια λέξη, σχεδόν όλα τα συναισθήματα που αποτελούσαν την ψυχή του ανθρώπου της εποχής που τελειώνει. Η εποχή του σοσιαλισμού θα δημιουργήσει στη θέση των προηγούμενων συναισθημάτων μια νέα σειρά καταστάσεων της ανθρώπινης ψυχής.
– Α, μάλιστα.
– Βλέπω, πως δεν με καταλαβαίνετε. Ο κομμουνιστής που τσιμπήθηκε από το φίδι της ζήλιας υφίσταται διωγμό. Και ο συμπονετικός κομμουνιστής διώκεται επίσης. Η νεραγκούλα του οίκτου, η σαύρα της ματαιοδοξίας, το φίδι της ζήλιας – αυτή η χλωρίδα και η πανίδα πρέπει να εκδιωχθούν από την καρδιά του καινούργιου ανθρώπου.
…με συγχωρείτε, μιλάω κάπως παραστατικά, ίσως θα σας φανεί, εξεζητημένα; Δεν δυσκολεύεστε; Σας ευχαριστώ. Νερό; Όχι, δεν θέλω νερό… Μου αρέσει να μιλάω όμορφα… … γνωρίζουμε πως ο τάφος ενός αυτόχειρα κομσομόλου, μαζί με τα στεφάνια, στολίζεται και με τις κατάρες των συναγωνιστών του. Ο άνθρωπος του καινούργιου κόσμου λέει: η αυτοκτονία είναι μια παρακμιακή πράξη. Ενώ ο άνθρωπος του παλιού κόσμου έλεγε: έπρεπε να αυτοκτονήσει, για να σώσει την τιμή του. Έτσι, βλέπουμε ότι ο νέος άνθρωπος μαθαίνει να περιφρονεί τα παλιά συναισθήματα, που δοξάστηκαν από τους ποιητές και την ίδια τη μούσα της ιστορίας.
Αυτό είναι το θέμα. Θέλω να οργανώσω μια τελευταία παρέλαση αυτών των συναισθημάτων.
– Αυτό είναι που ονομάζετε συνωμοσία των συναισθημάτων;
– Ναι. Αυτή είναι η συνωμοσία των συναισθημάτων, επικεφαλής της οποίας είμαι εγώ.
– Συνεχίστε.
– Ναι. Θα ήθελα να συγκεντρώσω γύρω μου ένα θίασο… Με καταλαβαίνετε;
…βλέπετε, μπορούμε να παραδεχτούμε πως τα παλιά συναισθήματα ήταν υπέροχα. Παραδείγματα μιας μεγάλης αγάπης, ας πούμε, για μια γυναίκα ή για την πατρίδα. Και τόσα άλλα! Πρέπει να συμφωνήσετε πως κάτι από τις αναμνήσεις αυτές μας κεντρίζει ακόμα και σήμερα. Δεν είναι αλήθεια; Έτσι λοιπόν θα ήθελα…
…ξέρετε, τυχαίνει ένας ηλεκτρικός λαμπτήρας να σβήσει ξαφνικά. Κάηκε, θα πείτε. Κι αν τραντάξετε αυτόν τον καμένο λαμπτήρα, θα ξανανάψει και θα παραμείνει αναμμένος για ακόμα λίγη ώρα. Μέσα στο λαμπτήρα συντελείται μια καταστροφή. Τα νήματα βολφραμίου σπάνε και από την επαφή των θρυμμάτων η ζωή επιστρέφει στο λαμπτήρα. Μια σύντομη, αφύσικη, απροκάλυπτα καταδικασμένη ζωή – ένας πυρετός, μια πολύ φωτεινή πυράκτωση, μια λάμψη. Μετά θα πέσει σκοτάδι, καμία ζωή δεν θα επιστρέψει, και μόνο τα νεκρά, καμένα νήματα θα ηχούν μες στο σκοτάδι. Με καταλαβαίνετε; Αλλά η σύντομη λάμψη είναι πανέμορφη!
…Θέλω να τραντάξω…
… Θέλω να τραντάξω την καρδιά μιας καμένης εποχής. Την καρδιά-λαμπτήρα, ώστε να έρθουν σ’ επαφή τα θρύμματα…»
Leave a Reply